Codex Alimentarius - Etiketlerde bulunan besin öğesi bilgileri hakkındaki kılavuz - CAC/GL 2-1985
KILAVUZUN AMAÇLARI
Aşağıdaki maddeleri sağlamak;
• Tüketiciye gıda hakkında bilgi vererek doğru bir tercih yapması için fırsat tanımak
• Etiketin üzerinde gıdanın besin içeriği hakkında ortalama bir bilgi bulundurmak
• Gıda formülasyonunda insan sağlığına faydalı beslenme prensiplerinin yazılmasını teşvik etmek.
• Destekleyici nitelikteki beslenme bilgilerinin etikete dahil edilmesini sağlamak.
Besin etiketlemenin bir ürünün veya ürüne ait bilginin yanlış ve/veya aldatıcı olduğunu belirtmediğinden emin olmak.
Beslenme ibarelerin besin etiketi haricinde herhangi bir yerde yapılmadığından emin olmak.
BESİN ETİKETLEME PRENSİPLERİ
A. Besin içeriği bildirimi
Temin edilen bilginin, gıdanın içerdiği besinin ve gıda içeriğinin besinsel öneminin tüketiciye uygun bir şekilde aktarılması amaçlanmalıdır. Etiket üzerindeki bilgiler tüketicinin gıdayı belirli oranlarda tükettiğinde sağlıklı olacağı şeklinde değil, ürün içersindeki besinlerin tüketildiğinde nicel olarak ne tükettiğini anlayabileceği cinsten olmalıdır. Daha kesin ifadeler(bireysel) izin verilmez çünkü kişinin bireysel ihtiyaçları değişkenlik gösterebildiğinden, bu türlü bir ifade hata arzedebilir.
B. Destekleyici beslenme bilgisi
Destekleyici beslenme bilgisi ülkeden ülkeye değişir. Ayrıca bir ülkenin belli bir popülasyonundan diğer bir popülasyona göre de değişir. Bunu etkileyen faktörler arasında ülkenin eğitim politikası ve bu popülasyonların ihtiyaçlarını sayabiliriz.
C. Besin Etiketleme
Etiket üzerinde gıdanın tüketilmesi halinde diğer gıdaların tüketilmesinden daha faydalıdır şeklinde bir ifade olmamalıdır.
1.KAPSAM
1.1. Bu kılavuz gıdaların besin etiketlemesi ile ilgili prosedürleri içerir.
1.2. Bu talimat tüm gıdalar için uygulanabilir. Özel diyetler için daha detaylı hale çevrilebilir.
2. TANIMLAR
Bu kılavuzun amacı;
2.1. Besin etiketleme; tüketiciyi gıdanın besin içeriği hakkında bilgilendiren tanımdır.
2.2. Besin etiketleme iki bileşenden oluşur;
a) Besin içeriği bildirimi
b) Destekleyici beslenme bilgisi
2.3. Besin içeriği bildirimi; standardize edilmiş bir ifade veya gıdanın besin içeriğinin listelenmesi anlamına gelir.
2.4. Beslenme beyanı: Gıdanın besin içeriğinin belirli özelliklerini içeren ama bu içerikleri sadece enerji değerleriyle sınırlandırmayan ayrıca protein, yağ ve karbonhidratların yanı sıra vitamin ve mineral içeriklerini de ihtiva eden ifadedir. Aşağıdaki maddeler besin beyanı içersinde gösterilmez;
a) Gıda formülasyon içeriği
b) Besin içeriklerin alınması gereken zaruri miktarları
c) Yasalarla zorunlu kılınmadığı takdirde, etikette besin içeriklerinin ve gıda içindekilerinin nicel ve nitel ifadesi
2.5. Besin içeriği, gıdanın bileşenlerinden elde edilen;
a) Enerji sağlayıcı,
b) Büyüme, gelişme için gerekli,
c) Eksikliğinde biyokimyasal ve fizyolojik değişiklere sebep olan tüm materyaller.
2.6. Şeker; gıdadaki tüm mono ve disakkaridler.
2.7. Lif; İnsanların sindirim sisteminde sindirilemeyen 10 ve daha fazla monomer içeren karbonhidrat polimerleri ve aşağıdakileri içerir;
a) Gıda tüketildiğinde sindirilebilen karbonhidrat polimerleri
b) Tüketildiğinde fizyolojik olarak insan sağlığına olumlu etki gösterdiği klinik deneylerle kanıtlanmış, gıda hammaddesinden fiziksel, enzimatik ve kimyasal yollarla elde edilen karbonhidrat polimerleri,
c) Tüketildiğinde fizyolojik olarak insan sağlığına olumlu etki gösterdiği klinik deneylerle kanıtlanmış, sentetik karbonhidrat polimerleri.
2.8. Çoklu doymamış yağ asidi, cis-cis metilen ile çift bağ yapan yağ asitleridir.
2.9. Trans yağ asidi, Kodeks Besin Etiketleme Talimatı ve diğer Kodeks Standart ve Talimatları için, konjuge olmamış, bir metilen grubuyla trans şekilde karbon-karbon çift bağı yapmış tekli ve çoklu doymamış yağ asitlerinin tüm geometrik izomerleri olarak tanımlanır.
3. BESİN İÇERİĞİ BİLDİRİMİ
3.1. Besin İçeriği Bildirimi Uygulaması
3.1.1. Besin içeriği bildirimi uygulaması, Madde 2.4’de tanımlanmış besin beyanı yapılmış gıdalar için zorunludur.
3.1.2. Besin içeriği bildirimi diğer tüm gıdalar için isteğe bağlı olmalıdır.
3.2. Besin İçeriği Listesi
3.2.1. Besin içeriği bildirimi yapıldığı takdirde, aşağıdakileri içermesi zorunludur;
3.2.1.1. Enerji değeri
3.2.1.2. Protein, kullanılabilir karbonhidrat( lifler hariç), yağ miktarı,
3.2.1.3. Sağlık veya beslenme ile ilgili yapılmış herhangi bir beyan varsa, ilgili besin içerikleri,
3.2.1.4. Gıda besin içeriğinin zenginleştirilmesi ile alakalı, ulusal yasalar ve talimatların gerekli kıldığı diğer besin içerikleri.
3.2.2. Gıda besin içeriğinin zenginleştirilmesi ile alakalı, belirli bir besin öğesi için zorunlu olmayan bir bildirim yapıldığında, ulusal yasalarla zorunlu kılınmış olan diğer besin içerikleri için de gerekli olabilir. ( madde 3.2.1’e ek olarak)
3.2.3. Beslenme ve sağlıkla alakalı belirli bir beyan(iddaa) söz konusu ise, gıda besin içeriğinin zenginleştirilmesi ile alakalı diğer besin içeriklerinin miktarlarının bildirimi ulusal yasalarla zorunlu kılınmış olabilir.
3.2.4. Karbonhidrat cinsi ve miktarı ile alakalı bir beyan söz konusu olursa, toplam şeker miktarı da listelenmelidir(Madde 3.2.1’e göre). Nişasta ve diğer karbonhidrat öğeleri de ayrıca listelenebilir. Lif miktarına herhangi bir atıf yapıldığı takdirde, lif miktarı etikete yazılmalıdır.
3.2.5. Kolesterol miktarı ve yağ asitleri cinsi ve/veya miktarı hakkında herhangi bir beyan söz konusu ise, doymuş yağ asiti, tekli doymamış yağ asiti ve çoklu doymamış yağ asiti miktarı ile kolesterol miktarı belirtilmelidir. Ayrıca eğer yasal zorunluluk söz konusu ise madde 3.2.1 ve 3.4.7’e ek olarak trans yağ asiti miktarının yazılması da gerekebilir.
3.2.6. Madde 3.2.1, 3.2.3 ve 3.2.4’e göre zorunlu olan bildirimlere ek olarak, vitamin ve mineraller aşağıdaki kurallar ışığında belirtilmelidir;
3.2.6.1. Sadece yasal olarak beslenme açısından önemi belirlenmiş ve/veya tavsiye edilen tüketim miktarı belirlenmiş vitamin ve mineraller etikette belirtilebilir.
3.2.6.2. Besin Referans değeri ve uzman bir otorite tarafından hazırlanmış talimatlarda belirlenmiş, 100g, 100 ml ve bir kişilik servis için söz konusu değerlerin %5’inden az miktarda vitamin ve mineral içeren gıdaların besin etiketinde bu vitamin ve mineraller belirtilmez.
3.3. Besin İçeriklerinin Hesaplanması
3.3.1. Enerji Hesabı
Aşağıdaki dönüşüm faktörleri kullanılarak enerji miktarı hesaplanabilir.
Karbonhidrat 4kcal/g – 17kJ
Protein 4kcal/g – 17kJ
Yağ 9kcal/g – 37kJ
Alkol(Etanol) 7kcal/g – 29kJ
Organik asit 3kcal/g – 13kJ
3.3.2. Protein Hesabı
Kodeks standartları veya Kodeksin önerdiği gıda analiz yöntemi başka bir şekilde belirtilmediği takdirde, Protein miktarı aşağıdaki formülle hesaplanabilir;
Protein= Toplam Kjeldahl Azot x 6,25
3.4. Besin İçeriğinin Gösterimi
3.4.1. Besin içeriği nümerik olarak gösterilmelidir. Diğer gösterim şekillerinin kullanımı söz konusu olmamalıdır.
3.4.2. Enerji değerinin ifade şekli kj ve kcal cinsinden, 100g, 100ml veya bir kişilik servis üzerinden belirtilmelidir. Ayrıca bir kişilik servis veya paketin içerdiği porsiyon sayısı da etiket üzerinde belirtilebilir.
3.4.3. Gıdanın içerdiği protein, karbonhidrat ve yağ miktarı 100g, 100ml ya da paketin içerdiği tek kişilik porsiyon adedi üzerinden gram cinsinden ifade edilir. Ayrıca bir kişilik servis veya paketin içerdiği porsiyon sayısı da etiket üzerinde belirtilebilir.
3.4.4. Vitamin ve mineral sayısal değerleri metrik birimler ve/veya 100g, 100ml veya paket eğer 1 kişilik porsiyondan oluşuyorsa paketteki içeriğin Beslenme Referans Değeri üzerinden yüzdesel bir ifadeyle gösterilmesi gerekir. Buna ek olarak ayrıca bir kişilik servis veya paketin içerdiği porsiyon sayısı da etiket üzerinde belirtilebilir.
Ayrıca protein içerikleri de Beslenme Referans Değeri üzerinden yüzdesel olarak ifade edilebilir.
Aşağıdaki Beslenme Referans Değerleri etiketleme amaçlı kullanılabilir.
Protein (g) 50
Vit. A (μg) 800⁵
Vit. D (μg) 5⁶
Vit. C (mg) 60
Thiamin (mg) 1,4
Riboflavin (mg) 1,6
Niacin (mg) 1,6
Vit. B₆ (mg) 2
Folic acid (μg) 200
Vit. B₁₂ (μg) 1
Calcium (mg) 800
Magnesium (mg) 300
Iron (mg) 14
Zinc (mg) 15
Iodine (μg) 150⁶
3.4.5. Servis miktarı kullanılan ülkelerde, Madde 3.4.2, 3.4.3 ve 3.4.4 de istenenler, etiket üzerinde yazan miktar servis miktarı üzerinden veya paketin içerdiği porsiyon miktarları üzeriden ifade edilebilir.
3.4.6. Sindirilebilir karbonhidratlar etiket üzerinde “karbonhidratlar” olarak ifade edilirler. Karbonhidrat ifadesinin geçtiği besin etiketi aşağıdaki formatta olmalıdır;
“Karbonhidrat….g, şeker ….g”
“X….g” Burdaki X, belirli bir karbonhidrat cinsini ifade etmektedir.
3.4.7. Kolesterol miktarı ve yağ asidi cinsi ve/veya miktarının ifade edildiği durumlarda, toplam yağ miktarı madde 3.4.3’e göre belirtilmelidir.
Aşağıdaki format kullanılabilir,
Toplam Yağ …g
Doymuş yağ asitleri …g
Trans yağ asitleri …g
Tekli doymamış yağ asitleri …g
Çoklu doymamış yağ asitleri …g
Kolesterol …g
3.5. Toleranslar ve uygunluk
3.5.1. Tolerans limitleri insan sağlığı, raf ömrü, analiz doğruluğu, proses çeşitliliği ve ürün besin çeşitliliği ve değişkenliği, ürüne eklenen besin öğeleri veya ürünün doğal olarak içerdiği besin öğeleri ışığında belirlenmelidir.
3.5.2. Besin içeriği bildirimi yapılan gıdaya ait değerler yine analize alınan, gıdayı temsil eden, etiketleme yapılacak gıdadan ölçümler yapılarak belirlenmelidir.
3.5.3. Bu çerçevede Bir Kodeks Standardına tabi olan ürünler için besin içeriği bildirim tolerans limitleri bu talimatlara göre belirlenir.
4. DESTEKLEYİCİ BESLENME BİLGİSİ
4.1. Destekleyici beslenme bilgisi tüketicinin gıdanın beslenme etiketi içeriğini daha kolay algılamasına yardımcı olması amaçlanır.
4.2. Etiketteki tamamlayıcı beslenme bilgisi tercihe bağlıdır ve besin içeriği içersinde değil buna ek olarak gösterilmelidir (Beslenme hakkında bilginin az olduğu ve/veya hedef popülasyonun bilgisizliğinin yüksek oranlarda seyrettiği durumlarda bu geçerli değildir.) Bunun için gıda sembolleri veya resimsel ifadeler kullanılabilir.
4.3. Etiketteki tamamlayıcı beslenme bilgisi tüketici eğitim programlarıyla desteklenerek, tüketicilerin bilgi seviyesi artırılabilir.
